Ope brev til energiministeren om energiforsyninga i Vest-Noreg

Manglande nettkapasitet og eit utdatert køsystem stoppar grøn næringsutvikling i Vest-Noreg

Vest-Noreg har eit stort konkurransefortrinn knytt til den grøne omstillinga. Regionen har overskotsproduksjon av fornybar energi, relativt låge kraftprisar, sterke lokale distribusjonsnett og tilgang på areal for ny industri.

Vestland fylke har i dag eit betydeleg kraftoverskot på om lag 13 TWh. Overskotet vert delt med resten av landet gjennom kraftsystemet. Kraftproduksjonen i regionen er i all hovudsak basert på vasskraft, som står for om lag 94 prosent av produksjonen.

Dette gjev Vest-Noreg særleg gode føresetnader for etablering av ny grøn industri.

Interessa er også stor. Datalagringssenter, hydrogen- og ammoniakkproduksjon og annan kraftkrevjande industri vurderer regionen som svært attraktiv.

Likevel stoppar utviklinga opp. Den viktigaste flaskehalsen no er manglande nettkapasitet.

I prisområde NO3 har det regionale nettselskapet Linja AS reservert om lag 550 MW i forbruk, i tillegg til ein kapasitetskø på om lag 1120 MW. Store delar av dette er knytt til hydrogen- og ammoniakkprosjekt. Samstundes er det i praksis svært avgrensa kapasitet til nye etableringar.

Dette skaper ei paradoksal situasjon:

Vest-Noreg har kraftoverskotet, men manglar kapasiteten i nettet til å ta krafta i bruk.

Forbruksveksten er nedjustert – kapasitet kan frigjerast

NVE har nyleg (2025) justert ned venta forbruksvekst. Totalt er veksten i kraftforbruk redusert med om lag 5 TWh samanlikna med førre prognose. Bakgrunnen er at fleire store prosjekt innan hydrogen, batteri og annan kraftkrevjande industri er nedskalerte, utsette eller avlyste.

Samtidig peikar NVE på at kraftforbruket til datasenter aukar meir enn tidlegare venta. Av regjeringa sin datasenterstrategi, går det fram at datasenter er kritisk viktig digital infrastruktur.

Summen er likevel lågare vekst i kraftforbruket og mindre press på kraftbalansen.

Dette forsterkar behovet for å vurdere om dagens reservasjonar i nettet i tilstrekkeleg grad reflekterer prosjekt som kan realiserast. Når forbruksveksten vert nedjustert, samtidig som kapasiteten er bunden opp i store og usikre prosjekt, oppstår det eit tydeleg behov for betre prioritering.

Eit køsystem som ikkje fungerer etter føremålet

Det noverande systemet for reservasjon av nettkapasitet framstår i aukande grad som lite treffsikkert og lite samfunnsøkonomisk effektivt.

Når store volum kapasitet vert reserverte over lang tid av prosjekt som:

• har lang tidshorisont

• er usikkert om det er mogleg å realisere

• framleis manglar investeringsavgjerd

• er avhengige av umoden teknologi eller rammevilkår

fører det til at meir modne prosjekt vert ståande utan tilgang på naudsynt energi. Dette gir

fleire uheldige konsekvensar:

• Kapasiteten vert «låst inne» i køsystemet utan å bli teken i bruk

• Prosjekt med høg gjennomføringsevne vert seinka eller stoppa

• Tilliten til systemet vert over tid svekka

• Datasenter og annan moden industri vert i praksis stengt ute

• Samfunnsøkonomisk lønsame investeringar vert ikkje realiserte

I praksis fungerer køsystemet i dag meir som ein reservasjonsmekanisme enn eit prioriteringsverktøy for verdiskaping.

Manglande redundans er eit strukturelt problem

Gloppen kommune er i ein aktiv utviklingsfase med fleire areal regulert eller under regulering for næringsføremål. Det er allereie i dag utfordrande å få tilgang til tilstrekkeleg effekt i kraftsystemet, og køen for nettilknyting verkar uendeleg lang, og manglande redundans vil ytterlegare forsterke desse utfordringane. Utfordringane med redundans er ikkje avgrensa til éin kommune. Fleire kommunar i regionen manglar i dag reell redundans i kraftforsyninga.

Dette medfører:

• auka sårbarheit for straumbrot

• redusert leveringssikkerheit for næringsliv og offentlege tenester

• risiko for konsekvensar for samfunnskritiske funksjonar

• svekka attraktivitet for ny industri

• redusert driftstryggleik for eksisterande næringsliv

I fleire område er forsyninga i praksis basert på éi tilførselslinje. For mindre forbruk kan distribusjonsnettet i nokon grad kompensere, men for større effektuttak er dette ikkje tilstrekkeleg.

Kraftkrevjande industri krev føreseielegheit og robustheit. Utan tosidig forsyning vil mange prosjekt ikkje vere moglege å realisere – uavhengig av krafttilgang og areal.

Vest-Noreg kan levere – dersom nettet kjem

Vestland kan levere:

• 13 TWh kraftoverskot

• nær 100 prosent fornybar produksjon

• gode kjøleforhold for datasenter

• tilgang på areal

• sterk industriell kompetanse

• kort veg til kraftproduksjon

Det vi manglar er:

• tilstrekkeleg nettkapasitet

• redundans i sentrale område

• eit køsystem som prioriterer prosjekt som faktisk kan realiserast

Klare forventningar til energimyndet

Kommunane i regionen har tydelege forventningar og krav knytt til kraftforsyninga.

1. Redundans i kraftnettet må vere eit krav. Det må stillast krav om løysingar som sikrar

tosidig forsyning til sentrale næringsområde

2. Nettutbygginga må prioriterast høgare og gå raskare. Utbygging av regional- og

transmisjonsnett må få høgare prioritet i konsesjons-handsaming og planlegging

3. Køsystemet må reformerast. Det må utviklast ein modell som:

a. prioriterer modne prosjekt

b. eliminerer binding av kapasitet knytt til prosjekt med lågt sannsyn for realisering

c. frigjer kapasitet frå prosjekt som ikkje kan vise til framdrift i samsvar med

søknaden

d. legg til rette for raskare verdiskaping

e. tek betre omsyn til samfunnsøkonomiske forhold

f. Ny kraftproduksjon er avgjerande for industriutvikling og arbeidsplasser i heile

Norge. Motivering til utbygging skjer best ved at deler av ny kraft blir brukt i den

regionen utbygginga skjer.

Det hastar å få gjort noko med nettkapasiteten og redundansen i nettet

Manglande nettkapasitet er i ferd med å bli ein stor flaskehals for naudsynt grøn omstilling i Norge.

Vi har krafta. Vi har areala. Vi har industrien. Vi har interessentane. Det vi manglar er nettet.

Grøn omstilling krev ikkje berre kraft. Den krev også nettkapasitet – og eit køsystem som fungerer.

Vennleg helsing

Arnar Kvernevik, ordførar