Distrikta har ikkje råd til å miste dei lokale entreprenørane

Det er lett å snakke varmt om levande distrikt. Det er vanskelegare å føre ein politikk som faktisk gjer det mogleg å drive næringsverksemd der.

Som leiar i MEF Sogn og Fjordane møter eg mange små og mellomstore entreprenørverksemder. Det er familiebedrifter, lokale arbeidsgjevarar og lærebedrifter som gjennom fleire generasjonar har bygd vegar, bustadfelt, vass- og avløpsanlegg, næringsområde og annan nødvendig infrastruktur.

Dei held vegane opne, ryddar etter ras, avgrensar skadar etter flaum og stiller med folk og maskiner når noko skjer. Dei er ein viktig del av grunnlaget for busetjing, næringsutvikling og beredskap i distrikta.

No er mange av desse verksemdene under eit press vi må ta på alvor.

Frå 1. september vart dei mellombelse kutta i drivstoffavgiftene avslutta. For anleggsdiesel auka CO₂-avgifta med 2,50 kroner per liter før meirverdiavgift. For autodiesel auka dei samla avgiftene med 2,28 kroner per liter før meirverdiavgift.

Dette er ikkje småpengar. Ei entreprenørverksemd som brukar 100 000 liter anleggsdiesel, får 250 000 kroner meir i avgift dersom forbruket held seg på same nivå. For vegdiesel vil den tilsvarande avgiftsauken vere 228 000 kroner. Dette kjem over natta, medan kontraktar, timeprisar og kalkylar ofte vart fastsette lenge før auken.

Ein gravemaskin kan ikkje gå på politiske ambisjonar. Den treng energi for å flytte massar, grave grøfter, sikre vegar og reparere skadar. Det finst elektriske maskiner som kan fungere godt på enkelte prosjekt, og bransjen skal vere med på omstillinga. Men på mange arbeidsstader i distrikta finst det enno ikkje tilstrekkeleg nettkapasitet, ladeinfrastruktur eller maskinalternativ for alle oppgåver.

Store avstandar, skiftande arbeidsstader, krevjande terreng og behovet for å kunne rykke ut på kort varsel gjer at diesel framleis er heilt nødvendig. Å auke avgiftene igjen no, før realistiske alternativ er tilgjengelege, gir ikkje automatisk omstilling. Det kan i staden gi lågare aktivitet, svakare økonomi og færre lokale arbeidsplassar.

Avgiftsauken kjem på eit særleg dårleg tidspunkt.

Privatmarknaden, som tradisjonelt har vore viktig for mange mindre entreprenørar, er kraftig svekt. Når hushalda har høge renteutgifter, blir det mindre rom for å byggje hus og garasje, drenere rundt bustaden, opparbeide tomt eller gjennomføre andre private prosjekt.

Dette er gjerne oppdrag som passar dei mindre verksemdene. Når privatkundane må vente, forsvinn ein viktig del av marknaden. Samstundes er det få offentlege prosjekt ute i fleire område, og kommunane har ein pressa økonomi. Bedriftene opplever dermed færre jobbar samtidig som kostnadene til drivstoff, maskiner, finansiering, forsikring, løn og dokumentasjon held fram med å auke.

For ei stor verksemd kan det vere mogleg å flytte kapasitet mellom regionar og marknader. For den vesle entreprenøren i ein distriktskommune er situasjonen annleis. Maskinene, dei tilsette, bustadene og familiane er lokalt forankra. Verksemda kan ikkje utan vidare flytte til Oslo eller Bergen fordi marknaden lokalt sviktar.

Når ei slik bedrift forsvinn, mistar bygda meir enn eit organisasjonsnummer.

Ho mistar arbeidsplassar, skatteinntekter, fagkompetanse og læreplassar. Ho mistar ein kunde hos den lokale verkstaden, drivstoffleverandøren, rekneskapsføraren og utstyrsforhandlaren. Ringverknadene blir spreidde gjennom heile lokalsamfunnet.

Men vi mistar også noko som ikkje så lett kan førast i eit rekneark: lokal beredskap.

Når ein veg rasar ut, eit vassrøyr sprekk eller ein bekk går over breiddene, er tid avgjerande. Då treng kommunen og nødetatane folk som kjenner området, har rett utstyr og kan vere på staden raskt.

Dei lokale entreprenørane veit kvar dei gamle stikkrennene går. Dei kjenner sidevegane, grunnforholda, elvane og dei utsette punkta. Dei veit kvar det er mogleg å kome fram med tunge maskiner, kven som har ekstra pumper, lastebilar eller aggregat, og kven som kan stille på kort varsel.

Denne kunnskapen er opparbeidd gjennom mange år. Han kan ikkje bestillast når krisa først har oppstått, og han kan ikkje fullt ut erstattast av eit kart, ein beredskapsplan eller ein landsdekkjande rammeavtale.

Vi kan heller ikkje rekne med at entreprenørane skal halde maskiner, kompetanse og mannskap i beredskap dersom det ikkje finst nok ordinært arbeid til å halde verksemdene i live mellom hendingane.

Det er eit paradoks at samfunnet på den eine sida snakkar meir om totalberedskap, ekstremvêr og sikring av kritisk infrastruktur, medan vi på den andre sida gjer det stadig vanskelegare å drive dei lokale verksemdene som skal stille opp når noko skjer.

Dette handlar ikkje om at entreprenørane skal sleppe unna omstilling eller konkurranse. Bransjen tek ansvar for HMS, klima, YM, fagopplæring og moderne drift. Men omstilling krev investeringsevne. Ei bedrift med tom ordrebok og pressa likviditet kan ikkje kjøpe nye maskiner, ta inn fleire lærlingar eller byggje opp meir beredskap.

Difor treng vi ein meir samanhengande politikk.

Kommunar, fylke og stat må få planlagde og nødvendige arbeid ut i marknaden. Kontraktane må vere store nok til å vere effektive, men ikkje så store at lokale verksemder i praksis blir stengde ute. Krava må stå i forhold til storleiken og risikoen i oppdraget. Og når styresmaktene aukar kostnaden på ein heilt nødvendig innsatsfaktor med fleire kroner per liter, må dei forstå kva det betyr for verksemder som alt har små marginar og lite arbeid.

Vi ber ikkje om vern mot konkurranse. Vi ber om føreseielege og realistiske rammevilkår, og om ei forståing av at dei små entreprenørane har ein verdi langt utover kvart enkelt anbod.

Distrikta treng entreprenørane for å leve og utvikle seg. Og Noreg treng dei lokale entreprenørane for å vere budde når det verkeleg gjeld.

Vi har ikkje råd til å oppdage verdien deira først etter at dei er borte.

Kristine Hafstad,

leiar i MEF Sogn og Fjordane