Kjære lokalpolitikarar i Gloppen: De må bremse bukostnadane!

Norske hushaldningar brukar no om lag ein tredel av inntekta etter skatt på å bu i eigen bustad. Det er ein kraftig auke på berre få år. Samstundes sit de no og legg dei siste hendene på budsjett og økonomiplanar. Då er det avgjerande at de tek inn over dykk kor hardt bukostnadane pressar økonomien til vanlege folk.

For ein heilt vanleg einebustad på 120 m² utgjer dei årlege utgiftene til renter på bustadlån, straum, kommunale avgifter, eigedomsskatt, forsikring og vedlikehald no ofte godt over 150 000–200 000 kroner i året – avhengig av kommune og lånenivå.

I Gloppen kommune ligg bukostnadene for ein slik bustad rundt 152 000 kroner i 2024, og er venta å stige til om lag 159 000 kroner i 2025. Det betyr at ein vanleg huseigar må rekne med over 7 200 kroner meir i året – ein auke på nær 4,8 prosent – berre frå i fjor til neste år.

Nivået i Gloppen er lågare enn i ein del andre kommunar i regionen, men bukostnadene er likevel høge og stig raskare enn inntektene for mange. For dei som kjenner det på kroppen, hjelper det lite å vere «billig» i statistikken når rentene, straumrekninga og kommunale avgifter skal betalast kvar månad.

Bak gjennomsnittstala skjuler det seg store ulikskapar. Mens par med to inntekter ofte har betre å rutte med, er situasjonen langt meir krevjande for dei som står åleine. Einslege forsørgjarar og åleinebuande kan i praksis bruke opp mot halvparten av inntekta si berre på å ha ein stad å bu. For desse er det ikkje «litt trongare tider», men eit reelt spørsmål om å få endane til å møtast kvar månad.

Ein stor del av bukostnadene blir bestemte utanfor kommunen. Renta blir fastsett av Norges Bank, straumprisane i kraftmarknaden, og nasjonale krav til vatn og avløp gjer store investeringar uunngåelege. Men de som lokalpolitikarar har samtidig makt over viktige delar av rekninga: eigedomsskatt, kommunale avgifter og gebyr.

Dei kommunale avgiftene har auka kraftig dei siste åra mange stader. Renovasjon, feiing, vatn og avløp kostar no ofte langt meir enn tidlegare, samstundes som fleire kommunar har auka eller innført eigedomsskatt på bustad. For innbyggjarane opplevast dette ikkje som tekniske justeringar, men som ein merkbar ekstra månadleg belastning på toppen av høgare rente og straumrekning.

Samtidig har staten nyleg redusert meirverdiavgifta på vatn og avløp. Det gir dykk eit konkret høve til å la gebyra gå noko ned, eller i alle fall dempe vidare vekst. Om de vel å bruke dette handlingsrommet, eller om innbyggjarane aldri får merke letta på rekninga, er eit reint politisk val.

Difor vil eg be dykk om tre konkrete ting i budsjettarbeidet no:

1. Sett som mål at eigedomsskatt og kommunale gebyr ikkje skal auke meir enn inntektene til folk – helst mindre – i åra som kjem. Når bukostnadene alt har auka mykje raskare enn lønene, er det ikkje rom for at kommunen pressar endå meir på.

2. Ha særleg omsyn til dei som bur åleine og einslege forsørgjarar. Når ein einsleg kan bruke rundt halvparten av inntekta si på bustad, er kvar ekstra rekning kritisk. De kan til dømes vurdere reduserte renovasjonsgebyr for singelhushald eller eigne ordningar for dei mest sårbare.

3. Sørg for at reduksjonen i meirverdiavgift på vatn og avløp kjem innbyggjarane til gode gjennom lågare eller flata ut gebyr, i staden for å bli «ete opp» av ny auke i kommunale avgifter.

Det er lett å tenkje at «nokre hundrelappar i eigedomsskatt» eller «litt høgare kommunale avgifter» ikkje spelar så stor rolle. Men for dei som allereie brukar ein tredel – eller halvparten – av inntekta si på bustad, er det nettopp desse hundrelappane som kan avgjere om dei klarer å halde hovudet over vatn. Mange kjenner no på uro for privatøkonomien sin, medan levekostnadene aukar år for år.

De som lokalpolitikarar har ikkje ansvar for renta og kraftprisen. Men de har eit reelt ansvar for den delen av bukostnaden som blir bestemt lokalt. Bruk det ansvaret til å bremse skatte- og avgiftsnivået så langt det er mogleg – for innbyggjarane dykkar si skuld, også her i Gloppen.

Jan Erik Mardal, 

distriktsleiar Huseierne avd. Sogn og Fjordane